Παρένθετη Μητρότητα:Το Ελληνικό Νομικό Πλαίσιο Ενός Βιοηθικού Ζητήματος

Το ζήτημα της παρένθετης μητρότητας έχει απασχολήσει τόσο σε διεθνές όσο και σε εθνικό επίπεδο. Η βιοηθική του διάσταση είναι αυτή που εγείρει πολλά ερωτηματικά και προφανώς δυσκολεύει την αποκρυστάλλωση ενός αρραγούς νομικού πλαισίου. Το κατά πόσο είναι ηθικά αποδεκτό και προς το συμφέρον του ανθρώπου η απόκτηση απογόνων μέσω μιας άλλης γυναίκας δημιουργεί βαθύ προβληματισμό. Είναι σύμφωνη μια τέτοια διαδικασία με τις βασικές αρχές της βιοηθικής, δηλαδή της αρχής του «μη βλάπτειν», της ωφέλειας, της δικαιοσύνης και κυρίως της της ελεύθερης βούλησης και της αυτοδιάθεσης;

 Στη χώρα μας νομικά και βάσει του Συντάγματος  μας, καθένας δικαιούται να αποκτήσει απογόνους σύμφωνα με τις επιθυμίες του. Η προσφυγή στις ιατρικές μεθόδους, προκειμένου να αποκτηθούν τέκνα, προστατεύεται απόλυτα, αρκεί η άσκηση του δικαιώματος της αναπαραγωγής να μην προσκρούει σε δικαιώματα άλλων, να μην παραβιάζει το Σύνταγμα και να μην προσβάλλει τα χρηστά ήθη. Η χρησιμοποίηση «παρένθετης» κυοφόρου γυναίκας δεν επιτρεπόταν μέχρι πρότινος.

Ο Έλληνας νομοθέτης αρχικά εκπόνησε το ν. 3089/2002 με βάση τόσο το  Σύνταγμα όσο και τη Σύμβαση του Συμβουλίου της Ευρώπης του Οβιέδο του 1997 για «τα ανθρώπινα δικαιώματα και τη βιοϊατρική». Εν συνεχεία το ν. 3305/2005 για εφαρμογή της Ιατρικώς Υποβοηθούμενης Αναπα/ραγωγής καθώς και το πιο πρόσφατο νομοθέτημα, το ν. 4272/2014. Επειδή η παρένθετη μητρότητα προϋποθέτει την ιατρικώς υποβοηθούμενη αναπαραγωγή (ΙΥΑ) ή αλλιώς εξωσωματική γονιμοποίηση, είναι απαραίτητο να οριστεί η έννοια της:

 Ιατρικώς υποβοηθούμενη αναπαραγωγή (Ι.Υ.Α.) είναι κάθε περίπτωση κυοφορίας και τεκνοποίησης που επιτυγχάνεται με μεθόδους άλλες πλην της φυσιολογικής ένωσης άνδρα και γυναίκας και εφαρμόζονται σε ειδικά οργανωμένες μονάδες ιατρικώς υποβοηθούμενης αναπαραγωγής (Μ.Ι.Υ.Α.). Επιτρέπεται για να αντιμετωπιστεί η αδυναμία απόκτησης τέκνων με φυσικό τρόπο ή για να αποφεύγεται η μετάδοση στο τέκνο σοβαρής ασθένειας.

Στα πλαίσια της εξωσωματικής είναι νομικά θεμιτή και "η περίπτωση κατά την οποία μία γυναίκα κυοφορεί και γεννά (φέρουσα ή κυοφόρος), ύστερα από εξωσωματική γονιμοποίηση και μεταφορά γονιμοποιημένων ωαρίων, με χρήση ωαρίου ξένου προς την ίδια, για λογαριασμό μίας άλλης γυναίκας, η οποία επιθυμεί να αποκτήσει παιδί αλλά αδυνατεί."

" Η παρένθετη μητρότητα είναι η μέθοδος τεχνητής αναπαραγωγής, επιτρεπόμενη κατόπιν προηγούμενης δικαστικής άδειας με την οποία μια γυναίκα κυοφορεί και γεννά (φέρουσα ή κυοφόρος ή παρένθετη μητέρα) ύστερα από εξωσωματική γονιμοποίηση και μεταφορά γονιμοποιημένων ωαρίων με χρήση ωαρίων ξένων προς την ίδια για λογαριασμό μιας άλλης γυναίκας, που επιθυμεί να αποκτήσει παιδί αλλά δεν μπορεί να κυοφορήσει για ιατρικούς λόγους."

Βασικές προϋποθέσεις είναι οι εξής:

•       Χρειάζεται δικαστική άδεια και μητέρα του τέκνου που θα γεννηθεί τεκμαίρεται αυτή στην οποία δίδεται η άδεια.

•       Η αιτούσα γυναίκα που επιθυμεί να αποκτήσει τέκνο με παρένθετη μητρότητα θα πρέπει αποδεδειγμένα να αδυνατεί να κυοφορήσει για ιατρικούς λόγους.

•       Θα πρέπει να διενεργηθεί υποχρεωτικά ιατρική εξέταση για τους ιούς της ανθρώπινης ανοσοανεπάρκειας (HIV, HIV2), ηπατίτιδας Β και C και σύφιλης (RPR) τόσο στη γυναίκα που πρόκειται να κυοφορήσει όσο και σε αυτούς που επιθυμούν να αποκτήσουν τέκνο.

•       Η κυοφόρος υποβάλλεται πριν και κατά τη διάρκεια της κύησης σε ενδελεχείς ψυχολογικές αξιολογήσεις.

•        Προηγείται πάντα έγγραφη συμφωνία ότι δε θα υπάρξει οικονομικό αντάλλαγμα και ότι τα χρησιμοποιούμενα ωάρια δε θα προέρχονται από την κυοφόρο (ρητή απαγόρευση της πλήρους υποκατάστασης)

•       Η αιτούσα γυναίκα που επιθυμεί να αποκτήσει τέκνο με παρένθετη μητρότητα και η κυοφόρος θα πρέπει να έχουν την κατοικία τους στην Ελλάδα.

•       Παρένθετες μητέρες γίνονται από αλτρουισμό και φιλαλληλία, συνήθως είναι φίλες ή συγγενείς της μητέρας που είναι άτεκνη και δεν μπορεί να αποκτήσει (κυοφορήσει) δικό της παιδί για σοβαρούς ιατρικούς λόγους. Ενδείκνυται ιατρικώς η παρένθετη μητέρα να είναι νέας ηλικίας.

Στην περίπτωση που οι ενδιαφερόμενοι δε λειτουργούν σύννομα, ο  νόμος απειλεί με ποινή φυλάκισης τουλάχιστον δύο (2) ετών και με χρηματική ποινή τουλάχιστον 1.500,00 ευρώ, όταν:

•       Δεν τηρούνται οι προϋποθέσεις, που θέτει ο νόμος και

•       Όποιος δημόσια ή με την κυκλοφορία εγγράφων, εικόνων ή παραστάσεων αναγγέλλει, προβάλλει ή διαφημίζει, έστω και συγκαλυμμένα, την απόκτηση τέκνου μέσω τρίτης γυναίκας ή παρέχει κατ’ επάγγελμα μεσιτικές υπηρεσίες με οποιοδήποτε αντάλλαγμα ή προσφέρει με τον ίδιο τρόπο υπηρεσίες δικές του ή άλλου για την επίτευξη του σκοπού αυτού.

•       Όποιος προβαίνει σε εφαρμογή μεθόδων Ι.Υ.Α. κατά παράβαση των ορίων ηλικίας που προβλέπονται στο νόμο, τιμωρείται με ποινή φυλάκισης μέχρις ενός έτους.

Η  διαδικασία της παρένθετης μητρότητας στη χώρα μας γενικά είναι σύμφωνη με τις αρχές της βιοηθικής. Η αρχή της ισοτιμίας πλήττεται όμως σε δύο σημεία:

•       Απαγορεύεται για ομόφυλα ζευγάρια και

•  Όταν επιτρέπει έστω και άτυπα αμοιβή της παρένθετης.

Η Ελλάδα είναι πρωτοπόρος και καινοτόμος νομοθετικά σ’ ό, τι αφορά την παρένθετη μητρότητα, γιατί προβλέπει όλες τις παραμέτρους και διασφαλίζει απόλυτα τα εμπλεκόμενα μέρη. Όσο και αν μια μειοψηφία αρέσκεται στη δαιμονοποίηση της, δεν μπορούμε να παραβλέψουμε ότι η παρένθετη μητρότητα είναι απόρροια της τεχνολογικής και ιατρικής εξέλιξης και προσφέρει μια εξαιρετική λύση για την απόκτηση (βιολογικών) απογόνων. Προφανώς υπάρχει χώρος για όλες τις απόψεις, αρκεί να μην καταλήγει κανείς σ’ αυτές άκριτα ή να τις υιοθετεί εκ του ασφαλούς και a la carte.

" Η τάση  για τη διασφάλιση της ιατρικής πρακτικής διεθνώς είναι το legal documentation (έγγραφη νομική διαδικασία). Από τη στιγμή που τα εμπλεκόμενα μέρη προβούν σε έγγραφη αποτύπωση των δικαιωμάτων και υποχρεώσεων τους σε συνδυασμό με την ευνοϊκή και ακριβή νομοθετική πρόβλεψη, η διαδικασία μέσα στα ελληνικά σύνορα είναι απόλυτα ασφαλής. "

Ο Νόμος Για Τους Ανασφάλιστους Και Ο Έλεγχος Των Ανισοτήτων Στην Υγεία

Το 2016 με το νόμο 4368 εισήχθησαν διαρθρωτικές αλλαγές στο χώρο της  υγείας με σκοπό την προστασία του κοινωνικού συνόλου και κυρίως του οικονομικά αδύνατου πολίτη. Πρόκειται για το γνωστό νόμο για τους ανασφάλιστους, ο οποίος με γνώμονα την ανακούφιση από την ανθρωπιστική κρίση και τη διασφάλιση της καθολικής υγειονομικής κάλυψης του πληθυσμού θεσπίζει μέτρα τόσο για τους ανασφάλιστους όσο και για ευάλωτες κοινωνικά ομάδες. Αποτελεί νομοθέτημα σταθμό καθώς επιχειρεί επιτυχώς έλεγχο των ανισοτήτων στην υγεία

Ο νόμος αυτός έχει ιδιαίτερη σημασία για τη χώρα μας. Εκτός από την προστασία των οικονομικά αδύνατων, που χάριν στην κρίση  πληθαίνουν, προστατεύει τοις πράγμασι τους μετανάστες και τους πρόσφυγες. Για την Ελλάδα που δοκιμάζεται από τις μεταναστευτικές και προσφυγικές ροές και που η αλληλεγγύη δεν αποτελεί θεωρητικό ακροβατισμό αλλά επιβλητική ανάγκη, ο ν. 4368/2016 συμβάλλει τα μέγιστα δεδομένων των συνθηκών.

Στο άρθρο 33  του νόμου προβλέπεται ελεύθερη πρόσβαση στους ανασφάλιστους αλλά και στους αναξιοπαθούντες στις δημόσιες δομές υγείας, εξασφαλίζοντας τους νοσηλευτική και ιατροφαρμακευτική περίθαλψη. Με την έννοια δημόσιες δομές υγείας εννοούμε τα νοσοκομεία, τα νοσηλευτικά ιδρύματα που εποπτεύονται και επιχορηγούνται από τα Υπουργείο Υγείας, μονάδες ψυχικής υγείας, οι μονάδες πρωτοβάθμιας φροντίδας υγείας, δημοτικά ιατρεία και ιδρύματα αποκατάστασης και κοινωνικής φροντίδας. Δικαιούχοι αυτών των δικαιωμάτων είναι οι εξής:

α) οι μη άμεσα ή έμμεσα ασφαλισμένοι Έλληνες πολίτες ή ελληνικής καταγωγής ομογενείς, οι πολίτες κρατών−μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης και λοιπών τρίτων χωρών, οι οποίοι διαθέτουν νομιμοποιητικά έγγραφα παραμονής στην Ελλάδα, καθώς και τα μέλη των οικογενειών (σύζυγος και ανήλικα ή προστατευόμενα τέκνα) όλων των προαναφερόμενων,

 β) οι εγγεγραμμένοι στα Μητρώα ασφαλιστικών ταμείων της χώρας και τα μέλη των οικογενειών τους (σύζυγος και ανήλικα ή προστατευόμενα τέκνα), οι οποίοι έχουν απωλέσει τις ασφαλιστικές τους καλύψεις λόγω οφειλών και δεν δικαιούνται παροχών υγείας,

γ) τα πρόσωπα των παρακάτω κατηγοριών, ανεξαρτήτως του νομικού καθεστώτος στο οποίο βρίσκονται και της κατοχής νομιμοποιητικών εγγράφων παραμονής στη χώρα:

 i) ανήλικοι έως 18 ετών, ii) γυναίκες σε κατάσταση εγκυμοσύνης, iii) άτομα με αναπηρία που φιλοξενούνται σε δομές των Κέντρων Κοινωνικής Πρόνοιας, iv) άτομα που φιλοξενούνται σε Μονάδες Ψυχικής Υγείας, v) άτομα που φιλοξενούνται σε όλες τις θεραπευτικές δομές των εγκεκριμένων οργανισμών θεραπείας  ή παρακολουθούνται στους ίδιους οργανισμούς ως εξωτερικοί ασθενείς, vi) οι κρατούμενοι σε φυλακές, οι φιλοξενούμενοι σε ιδρύματα αγωγής ανηλίκων και σε στέγες φιλοξενίας ανηλίκων και οι τελούντες σε καθεστώς διοικητικής κράτησης, vii) όσοι παρέχουν κοινωφελή εργασία στο πλαίσιο έκτισης ποινής ή ως αναμορφωτικό μέτρο, viii) άτομα με αναπηρία 67% και πάνω και άτομα που η κατάσταση της υγείας τους απαιτεί νοσηλεία ή χρειάζονται συνεχή ιατροφαρμακευτική περίθαλψη ή αποκατάσταση λόγω χρόνιων νοσημάτων, ix) οι δικαιούχοι διεθνούς προστασίας πχ πρόσφυγες και οι ανιθαγενείς και τα μέλη των οικογενειών τους (σύζυγος και ανήλικα ή προστατευόμενα τέκνα) είτε είναι κάτοχοι άδειας διαμονής σε ισχύ είτε όχι, x) όσοι διαμένουν στην Ελλάδα με καθεστώς παραμονής για ανθρωπιστικούς ή εξαιρετικούς λόγους και τα μέλη των οικογενειών τους (σύζυγος και ανήλικα ή προστατευόμενα τέκνα), xi) αιτούντες διεθνούς προστασίας και τα μέλη των οικογενειών τους (σύζυγος και ανήλικα ή προστατευόμενα τέκνα), xii) θύματα των εγκλημάτων των άρθρων 323, 323Α, 349, 351 και 351Α του Ποινικού Κώδικα. Πολίτες τρίτων χωρών, κάτοχοι γραπτής βεβαίωσης απόφασης αναβολής απομάκρυνσης.

 Για την παροχή των υπηρεσιών που προβλέπονται στο νόμο απαιτείται  η κατοχή  Αριθμού Μητρώου Κοινωνικής Ασφάλισης (ΑΜΚΑ), με εξαίρεση  κατηγορίες πολιτών που έχουν απωλέσει τις ασφαλιστικές τους καλύψεις, για τους οποίους δεν απαιτείται καν η κατοχή ΑΜΚΑ.

Έτερη πρόβλεψη του ίδιου νόμου είναι αυτή του «άγονου ιατρείου» και συγκεκριμένα αυτή του άρθρου 43, με το οποίο παρέχονται κίνητρα σε ιατρούς για την κάλυψη θέσεων ιατρού στην περιφέρεια και κυρίως σε άγονες περιοχές. Αναγνωρίζοντας στους ιατρούς που υπηρετούν σε θέσεις άγονων περιοχών πενταπλή προϋπηρεσία και για τους ειδικευόμενους ιατρούς επταπλή, αλλά ακόμα παρέχοντας σ’ αυτούς  δωρεάν διαμονή, σίτιση αλλά και χρηματικά επιδόματα, οι θέσεις παροχής ιατρικών υπηρεσιών  σε δυσπρόσιτες ή νησιωτικές περιοχές γίνονται πιο ελκυστικές για τους ενδιαφερόμενους. Μ' αυτόν τον τρόπο προσφέρονται υπηρεσίες υγείας σε πληθυσμούς της απομακρυσμένης περιφέρειας, που δεν έχουν εύκολη πρόσβαση.

Τέλος, με το άρθρο 58 επιχειρείται αναβάθμιση της λειτουργίας του δημοσίου συστήματος Υγείας καθώς και προστασία των δικαιωμάτων των ληπτών υπηρεσιών υγείας, καθώς εισάγει τη «λίστα χειρουργείου». Συγκεκριμένα, με στόχο τη διασφάλιση της ισότητας και της μη διάκρισης των ασθενών στην παροχή χειρουργικών επεμβάσεων στα νοσοκομεία του Ε.Σ.Υ., στα Πανεπιστημιακά Νοσοκομεία και Τμήματα, καθιερώνεται η Λίστα Χειρουργείου. Βασικοί όροι για την κατάρτισή της αποτελούν η κατόπιν ιατρικής τεκμηρίωσης αξιολόγηση της σοβαρότητας της νόσου και της δυνατότητας χρόνου αναμονής, με ασφάλεια για την υγεία του ασθενή, από ειδικευμένους ιατρούς των ΤΕΠ, των Τακτικών Εξωτερικών Ιατρείων και των Νοσηλευτικών Τμημάτων των παραπάνω φορέων, καθώς και των Μονάδων Πρωτοβάθμιας Φροντίδας. Με την κατάρτιση της Λίστας Χειρουργείου ενημερώνεται πάραυτα ο ασθενής για την ημερομηνία επέμβασης. Από τη Λίστα εξαιρούνται τα επείγοντα περιστατικά τα οποία έχουν άμεση ανάγκη χειρουργικής επέμβασης. Ο τρόπος κατάρτισης της Λίστας Χειρουργείου, οργάνωσης και βέλτιστης λειτουργίας της για τους ασθενείς και τους επαγγελματίες υγείας, καθώς και κάθε άλλη λεπτομέρεια καθορίζονται με απόφαση του Υπουργείου Υγείας.